Ρεαλισμός ή Απαισιοδοξία

Απολαμβάνουμε το πάρτυ σπατάλης με δανεικά για τριάντα χρόνια : Ας στείλουμε τον λογαριασμό στα παιδιά και στα εγγόνια μας ( Νεοέλληνες)

Το τελευταίο τρίμηνο η Ελλάς έχει το θλιβερό προνόμιο να βρίσκεται στο κέντρο του παγκοσμίου οικονομικού ενδιαφέροντος με αρνητικά σχόλια. Ο λογαριασμός του πάρτυ σπατάλης πού είχαμε αποφασίσει επί τριάντα περίπου χρόνια να στέλνουμε στα παιδιά μας και στα εγγόνια μας ήλθε νωρίτερα. Τον αφήσαμε στο τραπέζι για τους ευρωπαίους εταίρους μας αλλά αρνούνται να τον αναλάβουν . Πρέπει όμως να αρχίσει να πληρώνεται. Φυσικό επακόλουθο είναι να δημιουργηθεί μία έντονη διαμάχη μεταξύ των διαφόρων ομάδων της κοινωνίας για την κατανομή του κόστους Τι μας οδήγησε σε αυτή την δυσάρεστη κατάσταση? Βραχυχρόνια, πιθανόν η διεθνής συγκυρία, οι άστοχες κινήσεις μας ή η Θεία Δίκη? Θεωρούμε όμως ότι το μεγαλύτερο ενδιαφέρον εστιάζεται στα μακροχρόνια δομικά προβλήματα και στους τρόπους διόρθωσής τους.

Το Ελληνικό πρόβλημα είναι τριπλό : Το Δημοσιονομικό Έλλειμμα, το Δημόσιο Χρέος και το Έλλειμμα Τρεχουσών Συναλλαγών που έχουν φθάσει σε πολύ επικίνδυνα επίπεδα συγκριτικά με το ΑΕΠ.. Η συνεχής δημοσιονομική απειθαρχία της χώρας δημιουργεί πλέον αποσταθεροποίηση στο διεθνές χρηματοπιστωτικό σύστημα αλλά και πολιτικά προβλήματα καθώς δοκιμάζεται η ίδια συνοχή και η ύπαρξη της ΕΕ . Επιπρόσθετα, ενώ οι μεγάλες χώρες της Δύσης θεωρούν ότι είναι προτιμότερο να καθυστερήσει η έξοδος του κράτους από την οικονομία και η μείωση των ελλειμμάτων, για να μην κινδυνεύσουν να οδηγηθούν ξανά σε επιβράδυνση, η Ελλάδα είναι αναγκασμένη να ακολουθήσει τον εντελώς αντίθετο δρόμο : Να μειώσει το Δημόσιο Έλλειμμα (από σχεδόν 13% του ΑΕΠ κατά 4%) και την ενεργό Ζήτηση στο μέσο της μεγαλύτερης μεταπολεμικής κρίσης.

Α) Το Δημόσιο Χρέος πλησιάζει το 120% του ΑΕΠ. Εάν ληφθούν υπ' όψη και οι εγγυήσεις του Δημοσίου (αναφέρονται περίπου 30 δις ευρώ) και με βάση πλέον ότι τα επιτόκια δανεισμού είναι περίπου 3% ανώτερα των Γερμανικών (πάνω από 6%) τότε θα απαιτείται πρωτογενές πλεόνασμα της τάξης του 7.5%- 8 .0% του ΑΕΠ. Δηλαδή για την πληρωμή των τόκων και μόνο, χωρίς να υπολογισθούν τα χρεολύσια, οι φόροι θα πρέπει να υπερισχύουν κάθε χρόνο σημαντικά των δαπανών. Πρόκειται για μια αναγκαία προσαρμογή που οδηγεί νομοτελειακά σε σοβαρή και μεγάλης διαρκείας ύφεση.

Β) Δεν πρέπει να λησμονούμε ότι η Ελλάδα έχει συγχρόνως και σημαντικό έλλειμμα στο Ισοζύγιο Τρεχουσών Συναλλαγών (περίπου 12% του ΑΕΠ). Το εξωτερικό έλλειμμα σημαίνει ότι η πραγματική ισοτιμία μας έπρεπε να ήταν χαμηλότερη. Οι επιπτώσεις στην παραγωγή, στην ανάπτυξη και στις εξαγωγές είναι έντονα αρνητικές. Το κόστος ανά μονάδα προιόντος έχει αυξηθεί περίπου 40% έναντι του αντίστοιχου στη Γερμανία μετά την δημιουργία του ευρώ και κατά 20% περίπου τα τελευταία πέντε χρόνια . Ο συνδυασμός της δημοσιονομικής απειθαρχίας και της υπερτίμησης του νομίσματος δημιουργούν την μεγάλη αύξηση στην ιδιωτική κατανάλωση και ένα επίπεδο ζωής πάνω από τις πραγματικές μας δυνατότητες.

Γ) Κοινός παρονομαστής των προβλημάτων είναι η συνολική υπερκατανάλωση. Από τη μία πλευρά, η Δημόσια υπερκατανάλωση σειράς ετών έχει δημιουργήσει ένα Δημόσιο Χρέος που έχει ξεπεράσει τα ιστορικά ανεκτά επίπεδα του 90% και δημιουργεί κινδύνους χρεοκοπίας. Ακόμη και ο κευνσιανισμός, που δέχεται την αναγκαιότητα του Δημοσιονομικού ελλείμματος όταν η οικονομία είναι αποσταθεροποιημένη και σε ύφεση, πρεσβεύει ότι πρέπει να ισοσκελιστεί σε περιόδους ευημερίας, όπως συμβαίνει σε κάθε υγιή οργανισμό. Από την άλλη πλευρά, η υπερκατανάλωση έχει κατευθυνθεί προς εισαγόμενα προϊόντα και σε ανεπαρκή υποκατάσταση των εισαγομένων με εγχώρια παραγωγή. Επακόλουθο είναι η παραγωγή και η αγορά εργασίας ήδη να υποφέρουν προτού ακόμη ολοκληρωθεί η μακρο-οικονομική προσαρμογή.

Δ) Γενεσιουργός αιτία των μεγάλων ανισορροπιών , εκτός της επιδειξιμανίας και της νοοτροπίας αποφυγής της ιδιωτικής και της Δημόσιας αποταμίευσης είναι αναμφισβήτητα το πολιτικό μας σύστημα. Ο βουλευτής γίνεται υπουργός. Έχει την δυνατότητα να εξαγοράζει με προσλήψεις και σπατάλες ορισμένους ψηφοφόρους που από την πλευρά τους πιέζουν για χάρες. Το πολιτικό σύστημα και οι πολιτικοί πελάτες ελπίζουν να είναι « οι δωρεάν επιβάτες» (free riders) και χρεώνουν το κοινωνικό σύνολο και τις επόμενες γενεές. Σε αντίθεση με την Ελλάδα, αξίζει να αναφερθεί ότι σε μεγάλες χώρες της Δύσης οι βουλευτές δεν γίνονται υπουργοί αλλά μόνο μελετούν και νομοθετούν. Το ελληνικό σύστημα παρουσιάζει ένα τεράστιο ηθικό πρόβλημα (moral hazard) και ένα πρόβλημα αντιπροσώπευσης και προώθησης των συμφερόντων του κοινωνικού συνόλου.(agency problem). Πρέπει να πεισθεί ο φορολογούμενος για καλή διαχείριση των φόρων που πληρώνει και ότι το κράτος σέβεται και ανταποδίδει τα χρήματα που στην ουσία του εμπιστεύεται.

Ε) Είχαμε αναφερθεί δημόσια στις αρχές Δεκεμβρίου, προτού λάβει το πρόβλημα διεθνείς διαστάσεις, και είχαμε υποστηρίξει την ανάγκη μείωσης των σπάταλων Δαπανών και απλοποίησης της Φορολογίας με χαμηλό ενιαίο συντελεστή. Επίσης είχαμε επισημάνει την ανάγκη ενεργοποίησης των διαδικασιών πληρωμής των φόρων, ιδίως του ΦΠΑ. Η αδυναμία της κοινωνίας μας να μειώσει δραστικά και άμεσα τις Δαπάνες οδηγούν σε σημαντικές αυξήσεις τους καθώς μειώθηκε η εμπιστοσύνη στην Ελλάδα από τις διεθνείς αγορές και δανειζόμαστε πλέον σε αισθητά υψηλότερα επιτόκια. Το περίφημο πολιτικό κόστος αποδεικνύεται πολύ μεγαλύτερο καθώς απεργούν τώρα οι διεθνείς επενδυτές!

Δ) Το βασικότερο πρόβλημα όμως είναι ο τρόπος προσαρμογής στο πρόγραμμα που παρουσίασε η πολιτική ηγεσία Η μείωση των Ελλειμμάτων με έμφαση στη Φορολογία παρά στη μείωση των μη παραγωγικών Δαπανών είναι ιδιαίτερα αντι-αναπτυξιακός . Όπως προαναφέραμε οι αγορές επιθυμούν ακριβώς το αντίθετο δηλαδή τη δραστική μείωση Δαπανών και κυρίως της σπατάλης (δηλαδή των δαπανών που δεν βελτιώνουν την παραγωγική υποδομή της Χώρας). Αξίζει επίσης να σημειώσουμε τα εξής :

- Τα Ελλείμματα μειώνονται με μείωση κυρίως των Δαπανών και όχι με αύξηση της Φορολογίας πού δίνει την πολιτική δυνατότητα για επιπρόσθετες δαπάνες.

- Η αύξηση τη Φορολογίας δημιουργεί αντικίνητρα για Επενδύσεις και Εργασία, δηλαδή μειώνει όχι μόνο τη Ζήτηση αλλά και τη Προσφορά.

- Αντίθετα, ο περιορισμός στις σπατάλες Δαπάνες δημιουργεί κυρίως μείωση στη Ζήτηση και έχει περιορισμένες αρνητικές επιδράσεις στη Παραγωγή.

Ε) Η Φορολογία πρέπει να υπηρετεί την σταθεροποίηση της οικονομίας, να είναι δίκαιη και αποτελεσματική. Όσον αφορά την αποτελεσματικότητα , η αύξηση των φορολογικών συντελεστών δεν σημαίνει και μεγιστοποίηση των φορολογικών εσόδων. Οι επιχειρηματίες το γνωρίζουν καθώς προσπαθούν σε ένα ανταγωνιστικό περιβάλλον να καθορίσουν την άριστη τιμή για τα προϊόντα και τις υπηρεσίες τους. Διαισθανόμαστε ότι για την Ελληνική οικονομία πρέπει να υπάρχει ένας ο απλός ενιαίος φορολογικός συντελεστής που να μην υπερβαίνει το 20% . Η υπερφορολόγηση δημιουργεί εναλλακτικές λύσεις , φοροδιαφυγή, φοροαποφυγή, φορολογικές συναλλαγές μεταξύ φορέων με διαφορετικούς φορολογικούς συντελεστές, οδηγεί σε μείωση της φορολογικής βάσης, σε μείωση της διάθεσης για Εργασία και Επενδύσεις (όλες παρενέργειες της γνωστής καμπύλης Laffer). Πιστεύουμε ότι δυστυχώς οι υψηλοί και περίπλοκοι φορολογικοί συντελεστές θα προκαλέσουν αρνητικές επιδράσεις στα φορολογικά έσοδα καθώς θα μειώσουν την φορολογική βάση. Επίσης θα επηρεάσουν αρνητικά την ανάπτυξη από την μειώνοντας όχι μόνο την Ζήτηση αλλά και την Προσφορά Αντίθετα, θα έπρεπε να μελετηθεί ιδιαίτερα η αναπτυξιακή πλευρά της φορολογίας ,δηλαδή να δοθούν ιδιαίτερα κίνητρα για εργασία και επενδύσεις.

ΣΤ) Εφόσον προσαρμογή με υποτίμηση δεν είναι εφικτή ούτε επιθυμητή, η προσαρμογή με σημαντική ύφεση είναι πλέον ο μόνος δρόμος. Το κόστος ανά μονάδα προϊόντος έχει αυξηθεί τα τελευταία πέντε χρόνια σημαντικά και πρέπει να μειωθεί δραστικά με μειώσεις μισθών ή/και αύξηση της παραγωγικότητας Το ΔΝΤ γνωρίζει την μεθοδολογία και καθώς έχει και την δυνατότητα δανεισμού θα παίξει κεντρικό ρόλο στην προσπάθεια προσαρμογής. Η ΕΕ δεν έχει προβλέψει μηχανισμούς αντιμετώπισης δημοσιονομικών κρίσεων και οι υπηρεσίες τους δεν έχουν την τεχνογνωσία των προσαρμογών Επίσης είναι σαφές ότι οι μεγάλες Ευρωπαϊκές χώρες δεν θέλουν να δανείσουν για λόγους ηθικής (πχ ο εργαζόμενος 67 χρόνος Γερμανός στον 55χρονο Έλληνα συνταξιούχο) και διότι θα επηρεασθεί το Δημόσιο Χρέος τους καθώς και τα επιτόκια δανεισμού. Μάλλον η παροχή οι εγγυήσεων από την ΕΕ αποτελe;i το πιο πιθανό σενάριο.

Η) Είναι αναπόφευκτο η μείωση των Ελλειμμάτων να δημιουργήσει σημαντική επιβράδυνση στο ρυθμό Ανάπτυξης. Υπολογίζεται ότι ιστορικά κάθε μείωση τού Ελλείμματος κατά 1% στην Ελλάδα δημιουργεί πτώση της Ανάπτυξης κατά περίπου 0.5%. Επομένως μία μείωση των Ελλειμμάτων κατά 4% θα οδηγήσει σε μείωση κατά 2% στο ΑΕΠ εάν όλοι οι άλλοι παράγοντες παραμείνουν σταθεροί. Θεωρούμε όμως ότι οι αρνητικές επιπτώσεις θα είναι τελικά μεγαλύτερες διότι υπάρχουν σημαντικές χρονικές υστερήσεις μέχρι να ολοκληρωθεί ο μειωτικός κύκλος στην Κατανάλωση και τις Επενδύσεις και η ψυχολογία καταναλωτών και επενδυτών εξελίσσεται ιδιαίτερα αρνητικά.

Συνοπτικά πιστεύουμε ότι το Δημόσιο Χρέος και το Δημόσιο Έλλειμμα δεν είναι τα μόνα προβλήματα. Το Έλλειμμα Τρεχουσών Συναλλαγών σε ένα καθεστώς σταθερών ισοτιμιών οδηγεί στην ανάγκη σημαντικής μείωσης των πραγματικών μισθών Η ύφεση με τα σημερινά δεδομένα θα είναι μακρά και τελικά πιο επώδυνη όσο προσπαθούμε να δώσουμε έμφαση σε ένα περίπλοκο φοροεισπρακτικό σύστημα παρά σε ένα απλό με χαμηλούς συντελεστές, με δραστική μείωση των σπάταλων μη παραγωγικών δαπανών. Η έμφαση και τα κίνητρα στις Επενδύσεις, στην δημιουργία θέσεων Εργασίας και στη Ανάπτυξη είναι απαραίτητες καθώς η Κατανάλωση θα περιορισθεί.

Η πολιτική ηγεσία μας είναι συμπαθής και διεθνώς αποδεκτή στις διεθνείς επαφές. Η κοινωνική συναίνεση για την ανάγκη λήψης μέτρων είναι στο υψηλότερο επίπεδο τα τελευταία τριάντα χρόνια που άρχισαν τα ελλείμματα να εκτροχιάζονται χωρίς επιστροφή. Η πολιτική συγκυρία μετά τις εκλογές είναι ιδιαίτερα ευνοϊκή. Ο έντονος οικονομικός αναλφαβητισμός των Ελλήνων μειώνεται. Η ευκαιρία είναι μεγάλη. Το θέμα είναι Εθνικό. Πρέπει όλοι να συνεργασθούμε. Δεν πρέπει να καθυστερήσουμε άλλο την πληρωμή μέρος του λογαριασμού που προσπαθήσαμε να περάσουμε στις μελλοντικές γενιές διότι το Χρέος θα αυξάνεται γεωμετρικά. Θα θέλαμε να ολοκληρώσουμε αυτές τις σκέψεις με μία αισιόδοξη νότα : τα σημερινά προβλήματα που φαντάζουν ανυπέρβλητα είναι δυνατόν να οδηγήσουν σε μία επιβεβλημένη εξυγίανση ώστε να εκμεταλλευτούμε αργότερα μία ευνοϊκή διεθνή συγκυρία.

Νίκος Ι. Ριτσώνης, Ph.D , Πρόεδρος ΒΕΤΑ ΑΧΕΠΕΥ
10 Μαρτίου 2010